Zapis windykacyjny i darowizna na wypadek śmierci - projekt

piątek, 16 października 2009

Rada ministrów przedstawiła projekt rewolucyjnych zmian w K.C. dotyczących wprowadzenia instytucji zapisu windykacyjnego oraz darowizny na wypadek śmierci. Dzięki tym zmianom przekazywanie majątku spadkobiercom będzie nareszcie wyglądać w sposób jaki znamy jedynie z amerykańskich seriali w których Spadkodawca wskazuje dla osoby konkretny składnik majątku. Poniżej pełny tekst projektu ...

USTAWA o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw

Art. 1.

W ustawie z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (Dz. U. Nr 16, poz. 93, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany:

1) art. 156 otrzymuje brzmienie:

„Art. 156. Jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia własności, z zapisu zwykłego, z bezpodstawnego wzbogacenia lub z innego zdarzenia, ważność umowy przenoszącej własność zależy od istnienia tego zobowiązania.”;

2) w art. 510 §2 otrzymuje brzmienie:

„§ 2. Jeżeli zawarcie umowy przelewu następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności, z zapisu zwykłego, z bezpodstawnego wzbogacenia lub z innego zdarzenia, ważność umowy przelewu zależy od istnienia tego zobowiązania.”;

3) w art. 922 §3 otrzymuje brzmienie:

„§ 3. Do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń, jak również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi niniejszej.”;

4) w art. 932 dodaje się §6 w brzmieniu:

„§6. Jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku i brak jest rodzeństwa spadkodawcy lub ich zstępnych, udział spadkowy rodzica dziedziczącego w zbiegu z małżonkiem spadkodawcy wynosi połowę spadku.”;

5) w art. 939 §1 otrzymuje brzmienie:
„§ 1. Małżonek dziedziczący z ustawy w zbiegu z innymi spadkobiercami, wyjąwszy zstępnych spadkodawcy, którzy mieszkali z nim razem w chwili jego śmierci, może żądać ze spadku ponad swój udział spadkowy przedmiotów urządzenia domowego, z których za życia spadkodawcy korzystał wspólnie z nim lub wyłącznie sam. Do roszczeń małżonka z tego tytułu stosuje się odpowiednio przepisy o zapisie zwykłym.”;
6) w art. 967 §1 otrzymuje brzmienie:
„§ 1. Jeżeli osoba powołana jako spadkobierca testamentowy nie chce lub nie może być spadkobiercą, spadkobierca ustawowy, któremu przypadł przeznaczony dla tej osoby udział spadkowy, obowiązany jest, w braku odmiennej woli spadkodawcy, wykonać obciążające tę osobę zapisy zwykłe, polecenia i inne rozrządzenia spadkodawcy.”;
7) w księdze czwartej tytule III dziale III przed art. 968 wprowadza się oznaczenie w brzmieniu:
„Rozdział I. Zapis zwykły”;
8) art. 968 otrzymuje brzmienie:
„Art. 968. § 1. Spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły).
§2. Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym także zapisobiercę (dalszy zapis).
9) w księdze czwartej tytule III dziale III po art. 981 dodaje się rozdział II w brzmieniu:
„Rozdział II. Zapis windykacyjny
Art. 9811. §1. W testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego spadkodawca może postanowić, że oznaczona osoba nabywa przedmiot zapisu z chwilą otwarcia spadku (zapis windykacyjny).
§2. Przedmiotem zapisu windykacyjnego może być:
1)rzecz oznaczona co do tożsamości,
2)zbywalne prawo majątkowe,
3)przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne,
4)ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności.
Art. 9812. Zapis windykacyjny jest bezskuteczny, jeżeli w chwili otwarcia spadku przedmiot zapisu nie należy do spadkodawcy albo spadkodawca jest zobowiązany do jego zbycia. Jeżeli przedmiotem zapisu jest ustanowienie dla zapisobiercy użytkowania lub służebności, zapis jest bezskuteczny, gdy w chwili otwarcia spadku przedmiot majątkowy obciążony użytkowaniem lub służebnością nie należy do spadku albo spadkodawca jest zobowiązany do jego zbycia.
Art. 9813. §1. Zastrzeżenie warunku lub terminu uczynione przy ustanawianiu zapisu windykacyjnego, uważa się za nieistniejące. Jeżeli jednak z treści testamentu lub z okoliczności wynika, że bez takiego zastrzeżenie zapis nie zostałby uczyniony, zapis windykacyjny jest nieważny. Przepisów tych nie stosuje się, jeżeli ziszczenie się lub nieziszczenie się warunku albo nadejście terminu nastąpiło przed otwarciem spadku.
§2. Zapis windykacyjny nieważny ze względu na zastrzeżenie warunku lub terminu wywołuje skutki zapisu zwykłego uczynionego pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że co innego wynika z treści testamentu lub z okoliczności.
Art. 9814. Spadkodawca może obciążyć zapisem zwykłym osobę, na której rzecz uczynił zapis windykacyjny.
Art. 9815. Przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności stosuje się odpowiednio do zapisów windykacyjnych.
Art. 9816. W sprawach nieuregulowanych w niniejszym rozdziale oraz w przepisach szczególnych do zapisu windykacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o zapisie zwykłym.”;
10) w księdze czwartej tytule III przed art. 982 dodaje się oznaczenie w brzmieniu:
„Rozdział III. Polecenie”;
11) art. 985 otrzymuje brzmienie:
„Art. 985. Wykonania polecenia może żądać każdy ze spadkobierców, jak również wykonawca testamentu, chyba że polecenie ma wyłącznie na celu korzyść obciążonego poleceniem. Jeżeli polecenie ma na względzie interes społeczny, wykonania polecenia może żądać także właściwy organ władzy publicznej.”;
12) art. 986 otrzymuje brzmienie:
„Art. 986. § 1. Spadkodawca może w testamencie powołać wykonawcę lub wykonawców testamentu.
§ 2. Nie może być wykonawcą testamentu, kto nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych.”;
13) po art. 986 dodaje się art. 9861 w brzmieniu:
„Art. 9861. Spadkodawca może powołać wykonawcę testamentu do sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem.”;
14) art. 988 otrzymuje brzmienie:
„Art. 988. § 1. Jeżeli spadkodawca nie postanowił inaczej, wykonawca testamentu powinien zarządzać majątkiem spadkowym, spłacić długi spadkowe, w szczególności wykonać zapisy zwykłe i polecenia, a następnie wydać spadkobiercom majątek spadkowy zgodnie z wolą spadkodawcy i z ustawą, a w każdym razie niezwłocznie po dokonaniu działu spadku.
§ 2. Wykonawca testamentu może pozywać i być pozywany w sprawach wynikających z zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem. Może również pozywać w sprawach o prawa należące do spadku i być pozwany w sprawach o długi spadkowe.”;
15) art. 989 otrzymuje brzmienie:
„Art. 989. § 1. Do wzajemnych roszczeń między spadkobiercą a wykonawcą testamentu wynikających ze sprawowania zarządu spadkiem, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu za wynagrodzeniem.
§ 2. Koszty zarządu majątkiem spadkowym, jego zorganizowaną częścią lub oznaczonym składnikiem oraz wynagrodzenie wykonawcy testamentu należą do długów spadkowych.”;

16) art. 993 otrzymuje brzmienie:
„Art. 993. Przy obliczaniu zachowku nie uwzględnia się zapisów zwykłych i poleceń, natomiast dolicza się do spadku, stosownie do przepisów poniższych, darowizny oraz zapisy windykacyjne dokonane przez spadkodawcę.”;
17) art. 995 otrzymuje brzmienie:
„Art. 995. Wartość przedmiotu darowizny oraz zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili ich dokonania, a według cen z chwili ustalania zachowku.”;
18) art. 996 otrzymuje brzmienie:
„Art. 996. Zapis windykacyjny oraz darowizna dokonane przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także zapis windykacyjny oraz darowiznę dokonane przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.”;
19) art. 998 otrzymuje brzmienie:
„Art. 998. § 1. Jeżeli uprawniony do zachowku jest powołany do dziedziczenia, ponosi on odpowiedzialność za zapisy zwykłe i polecenia tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej wartość udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczenia należnego uprawnionemu zachowku.
§ 2. Przepis powyższy stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy zapis zwykły na rzecz uprawnionego do zachowku został obciążony dalszym zapisem lub poleceniem albo uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu.”;
20) po art. 999 dodaje się art. 9991 w brzmieniu:
„Art. 9991. § 1. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże osoba ta jest obowiązana do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego.
§ 2. Jeżeli osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny sama jest uprawniona do zachowku, ponosi ona odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jej własny zachowek.
§ 3. Osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny, może zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu.
§4. Jeżeli spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne na rzecz kilku osób, ich odpowiedzialność względem uprawnionego do zachowku jest solidarna. Jeżeli jedna z osób, na których rzecz uczyniono zapis windykacyjny spełniła świadczenie uprawnionemu do zachowku, może ona żądać od pozostałych osób części świadczenia proporcjonalnych do wartości otrzymanych zapisów windykacyjnych.”;

21) w art. 1000 §1 otrzymuje brzmienie:
„Art. 1000. § 1. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać należnego mu zachowku od spadkobiercy lub osoby, na której rzecz został uczyniony zapis windykacyjny, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Jednakże obdarowany jest obowiązany do zapłaty powyższej sumy tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny.”;
22) art. 1003 – 1007 otrzymują brzmienie:
„Art. 1003. Spadkobiercy obowiązani do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku mogą żądać stosunkowego zmniejszenia zapisów zwykłych i poleceń.
Art. 1004. § 1. Zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń następuje w stosunku do ich wartości, chyba że z treści testamentu wynika odmienna wola spadkodawcy.
§ 2. W razie zmniejszenia zapisu zwykłego obciążonego dalszym zapisem lub poleceniem, dalszy zapis lub polecenie podlega stosunkowemu zmniejszeniu.
Art. 1005. § 1. Jeżeli spadkobierca obowiązany do zaspokojenia roszczenia z tytułu zachowku sam jest uprawniony do zachowku, może on żądać zmniejszenia zapisów zwykłych i poleceń w takim stopniu, ażeby pozostał mu jego własny zachowek.
§ 2. Jeżeli zapisobierca sam jest uprawniony do zachowku, zapis zwykły uczyniony na jego rzecz podlega zmniejszeniu tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek.
Art. 1006. Jeżeli zmniejszeniu podlega zapis zwykły, którego przedmiot nie da się podzielić bez istotnej zmiany lub bez znacznego zmniejszenia wartości, zapisobierca może żądać całkowitego wykonania zapisu, uiszczając odpowiednią sumę pieniężną.
Art. 1007. § 1. Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku oraz roszczenia spadkobierców o zmniejszenie zapisów zwykłych i poleceń przedawniają się z upływem lat pięciu od ogłoszenia testamentu.
§ 2. Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanych od spadkodawcy zapisu windykacyjnego lub darowizny przedawnia się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku.”;
23) w księdze czwartej nazwa tytułu VI otrzymuje brzmienie:
„Stwierdzenie nabycia spadku lub przedmiotu zapisu windykacyjnego, poświadczenie dziedziczenia i ochrona spadkobiercy”;
24) po art. 1029 dodaje się art. 10291 w brzmieniu:
„Art. 10291. Przepisy niniejszego tytułu, stosuje się odpowiednio do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.”;
25) art. 1033 otrzymuje brzmienie:
„Art. 1033. Odpowiedzialność spadkobiercy z tytułu zapisów zwykłych i poleceń ogranicza się do wartości stanu czynnego spadku.”;
26) po art. 1034 dodaje się art. 10341 – 10343 w brzmieniu:

„Art. 10341. §1. Do chwili działu spadku wraz ze spadkobiercami solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe ponoszą także osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.
§2. Rozliczenia pomiędzy spadkobiercami i osobami, na których rzecz uczyniono zapisy windykacyjne, następują proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń. Spadkobiercom uwzględnia się ich udział w wartości ustalonego w inwentarzu stanu czynnego spadku.

Art. 10342. Od chwili działu spadku spadkobiercy i osoby, na których rzecz uczyniono zapisy windykacyjne, ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanych przez nich przysporzeń.

Art. 10343. Odpowiedzialność osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny za długi spadkowe, ograniczona jest do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego według stanu i cen z chwili otwarcia spadku.”;
27) art. 1039 – 1042 otrzymują brzmienie:
„Art. 1039. § 1. Jeżeli w razie dziedziczenia ustawowego dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy ci są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych, chyba że z oświadczenia spadkodawcy lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia.
§ 2. Spadkodawca może włożyć obowiązek zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową także na spadkobiercę ustawowego nie wymienionego w paragrafie poprzedzającym.
§3. Nie podlegają zaliczeniu na schedę spadkową drobne darowizny zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.
Art. 1040. Jeżeli wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegających zaliczeniu przewyższa wartość schedy spadkowej, spadkobierca nie jest obowiązany do zwrotu nadwyżki. W wypadku takim nie uwzględnia się przy dziale spadku ani darowizny lub zapisu windykacyjnego, ani spadkobiercy zobowiązanego do ich zaliczenia.
Art. 1041. Dalszy zstępny spadkodawcy obowiązany jest do zaliczenia na schedę spadkową darowizny oraz zapisu windykacyjnego dokonanych przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.
Art. 1042. § 1. Zaliczenie na schedę spadkową przeprowadza się w ten sposób, że wartość darowizn lub zapisów windykacyjnych podlegających zaliczeniu dolicza się do spadku lub do części spadku, która ulega podziałowi między spadkobierców obowiązanych wzajemnie do zaliczenia, po czym oblicza się schedę spadkową każdego z tych spadkobierców, a następnie każdemu z nich zalicza się na poczet jego schedy wartość darowizny lub zapisu windykacyjnego podlegającej zaliczeniu.
§ 2. Wartość przedmiotu darowizny lub zapisu windykacyjnego oblicza się według stanu z chwili ich dokonania, a według cen z chwili działu spadku.
§ 3. Przy zaliczaniu na schedę spadkową nie uwzględnia się pożytków przedmiotu darowizny lub zapisu windykacyjnego.”.
Art. 2.
W ustawie z dnia 24 marca 1920 r. o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców
(Dz. U. z 2004 r. Nr 167, poz. 1758 oraz z 2005 r. Nr 94, poz. 788 i Nr 183, poz. 1538) art. 7 otrzymuje brzmienie:

„Art. 7. 1. Przepisów ustawy nie stosuje się do przekształcenia spółki handlowej w rozumieniu przepisów tytułu IV działu III ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych.
2. Przepisów ustawy nie stosuje się do nabycia nieruchomości w drodze dziedziczenia lub zapisu windykacyjnego przez osoby uprawnione do dziedziczenia ustawowego. Jeżeli prawo ojczyste spadkodawcy nie przewiduje dziedziczenia ustawowego, w tym zakresie stosuje się prawo polskie.
3. Jeżeli cudzoziemiec, który dziedziczy nieruchomość na podstawie testamentu, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw wewnętrznych na podstawie wniosku złożonego w ciągu dwóch lat od dnia otwarcia spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo użytkowania wieczystego nabywają osoby, które byłyby powołane do spadku z ustawy.
3a. Jeżeli cudzoziemiec, który nabył nieruchomość na podstawie zapisu windykacyjnego, nie uzyska zezwolenia ministra właściwego do spraw wewnętrznych na podstawie wniosku złożonego w ciągu dwóch lat od dnia otwarcia spadku, prawo własności nieruchomości lub prawo użytkowania wieczystego wchodzi do spadku. Stosuje się wtedy przepisy ust. 2 i 3, z tym że termin, o którym mowa w ust. 3, biegnie od chwili, gdy cudzoziemiec dowiedział się o wejściu do spadku nieruchomości lub użytkowania wieczystego.
4. Przepisy ust. 2 – 3a stosuje się odpowiednio do udziałów lub akcji spółki handlowej będącej właścicielem lub wieczystym użytkownikiem nieruchomości na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.
5. Przepisów ustawy nie stosuje się do funduszu inwestycyjnego zamkniętego oraz specjalistycznego funduszu inwestycyjnego otwartego stosującego zasady i ograniczenia inwestycyjne określone dla funduszu inwestycyjnego zamkniętego w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 27 maja 2004 r. o funduszach inwestycyjnych (Dz. U. Nr 146, poz. 1546).”.

Art. 3.
W ustawie z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. Nr 43, poz. 296, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany:
1) w art. 665 §1 otrzymuje brzmienie:
„§1. Sąd spadku albo notariusz wyda osobie powołanej na wykonawcę testamentu na jej wniosek zaświadczenie, w którym wymieni imię, nazwisko, miejsce ostatniego zamieszkania oraz datę i miejsce śmierci spadkodawcy, imię, nazwisko i miejsce zamieszkania wykonawcy testamentu, jak również zamieści stwierdzenie, że dana osoba została powołana na wykonawcę testamentu. W zaświadczeniu wskazuje się też prawa i obowiązki wykonawcy testamentu, jeżeli zostały one określone przez spadkodawcę.”;
2) w księdze drugiej tytule II dziale IV nazwa rozdziału 8 otrzymuje brzmienie:
„Stwierdzenie nabycia spadku i przedmiotu zapisu windykacyjnego”;
3) art. 677 otrzymuje brzmienie:
„Art. 677. §1. Sąd stwierdzi nabycie spadku przez spadkobierców, choćby były nimi inne osoby niż te, które wskazali uczestnicy. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd wymienia spadkodawcę oraz wszystkich spadkobierców, którym spadek przypadł, jak również wysokość ich udziałów.
§2. W postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku sąd stwierdza także nabycie przedmiotu zapisu windykacyjnego wymieniając osobę, dla której spadkodawca uczynił zapis windykacyjny oraz przedmiot tego zapisu.
§3. Stwierdzenie nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego może nastąpić również poprzez wydanie przez sąd postanowienia częściowego.”;
4) w art. 679 dodaje się §5 w brzmieniu:
„§5. Przepisy §§1-3 stosuje się odpowiednio do stwierdzenia nabycia przedmiotu zapisu windykacyjnego.”;
5) art. 686 otrzymuje brzmienie:
„Art. 686. W postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także o istnieniu zapisów zwykłych, których przedmiotem są rzeczy lub prawa należące do spadku, jak również o wzajemnych roszczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania poszczególnych przedmiotów spadkowych, pobranych pożytków i innych przychodów, poczynionych na spadek nakładów i spłaconych długów spadkowych.”.

Art. 4.
W ustawie z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn (Dz. U. z 2004 r. Nr 142, poz. 1514, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany:
1) w art. 3 pkt 2 otrzymuje brzmienie:
„2) nabycie w drodze spadku, zapisu windykacyjnego lub darowizny praw autorskich i praw pokrewnych, praw do projektów wynalazczych, znaków towarowych i wzorów zdobniczych oraz wierzytelności wynikających z nabycia tych praw;”
2) w art. 6 w ust. 1 po pkt 1 dodaje się pkt 1a w brzmieniu:
„1a) przy nabyciu w drodze zapisu windykacyjnego – z chwilą przyjęcia zapisu;”;
3) w art. 6 ust. 1 pkt 2 otrzymuje brzmienie:
„2) przy nabyciu w drodze zapisu zwykłego, dalszego zapisu lub z polecenia testamentowego - z chwilą wykonania zapisu, dalszego zapisu lub polecenia;”.

Art. 6.

W ustawie z dnia 14 lutego 1991 r. – Prawo o notariacie (Dz. U. z 2002 r. Nr 42, poz. 369, z późn. zm.) wprowadza się następujące zmiany:

1) art. 95 b otrzymuje brzmienie:
„Art. 95b. Przed sporządzeniem aktu poświadczenia dziedziczenia notariusz spisuje protokół dziedziczenia przy udziale wszystkich osób, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi i testamentowi, a także osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.”;

2) w art. 95c §2 pkt 7 otrzymuje brzmienie:
„ 7) oświadczenia, czy były składane oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub zapisu windykacyjnego, czy zostało wydane orzeczenie dotyczące niegodności spadkobiercy lub osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny oraz czy były zawierane umowy z przyszłym spadkodawcą w przedmiocie zrzeczenia się dziedziczenia po nim,”;

3) w art. 95c §3 otrzymuje brzmienie:
„§3. Jeżeli od dnia otwarcia spadku nie upłynęło sześć miesięcy, w protokole dziedziczenia należy zamieścić oświadczenia spadkobierców o prostym przyjęciu spadku lub przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku, chyba że oświadczenia tej treści zostały już przez spadkobierców uprzednio złożone. W takim przypadku należy zamieścić wzmiankę o dacie, miejscu i treści złożonych przez poszczególnych spadkobierców oświadczeń. Przepisy te stosuje się także do oświadczeń osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapisy windykacyjne.”;

4) w art. 95e §1 otrzymuje brzmienie:
„§1. Po spisaniu protokołu dziedziczenia notariusz sporządza akt poświadczenia dziedziczenia, jeżeli nie ma wątpliwości co do osoby spadkobiercy i wysokości udziałów w spadku, a w przypadku gdy spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, co do osoby zapisobiercy i przedmiotu zapisu.”;

5) w art. 95e §2 pkt 2 otrzymuje brzmienie:
„2) w toku sporządzania protokołu dziedziczenia ujawnią się okoliczności wskazujące, że przy jego sporządzeniu nie były obecne wszystkie osoby, które mogą wchodzić w rachubę jako spadkobiercy ustawowi lub testamentowi lub też osoby, na których rzecz spadkodawca uczynił zapis windykacyjny albo istnieją lub istniały testamenty, które nie zostały otwarte lub ogłoszone,”;

6) w art. 95 f. w §1 po pkt 7 dodaje się pkt 7a w brzmieniu:
„7a) wskazanie osób, na których rzecz spadkodawca uczynił zapis windykacyjny oraz przedmiot tego zapisu, chyba że osoby te nie chcą lub nie mogą być zapisobiercami,”;
7) art. 95l otrzymuje brzmienie:
„Art. 95 l. Jeżeli w akcie poświadczenia dziedziczenia nie wskazano spadkobierców dziedziczących gospodarstwo rolne lub osób na rzecz których spadkodawca uczynił zapis windykacyjny, notariusz sporządzi w tym przedmiocie akt uzupełniający, stosując odpowiednio przepisy niniejszego rozdziału.”.

Art. 6.

W ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz. U. Nr 60, poz. 535, z późn. zm.) art. 123 otrzymuje brzmienie:

„Art. 123. Oświadczenie upadłego o odrzuceniu spadku lub zapisu windykacyjnego jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, jeżeli zostało złożone po ogłoszeniu upadłości”.

Art. 7.

Ustawy nie stosuje się do rozporządzeń zawartych w testamencie sporządzonym przed jej wejściem w życie.

Art. 8.

Ustawa wchodzi w życie po upływie sześciu miesięcy od jej ogłoszenia.

UZASADNIENIE

I. UWAGI OGÓLNE

1. W świetle przepisów księgi czwartej Kodeksu cywilnego brak jest podstaw do skutecznego przesądzenia przez spadkodawcę o sposobie podziału spadku. Nie może on w sposób wiążący spadkobierców wskazać, jakie przedmioty mają przypaść po jego śmierci poszczególnym osobom. Osłabia to w istotny sposób swobodę testowania. Nie odpowiada także oczekiwaniom społecznym. Stworzenie spadkodawcy takiej sposobności może nastąpić m.in. poprzez dopuszczenie zapisu testamentowego ze skutkami rzeczowymi (zapis windykacyjny). Nie wywołuje on tylu wątpliwości co umowa darowizny na wypadek śmierci, przy pomocy której spadkodawca również może za życia rozdysponować swym majątkiem na wypadek śmierci. Jako instytucja prawa spadkowego zapis windykacyjny daje się łatwiej wkomponować w istniejące konstrukcje prawne charakterystyczne dla tego działu prawa. W przypadku umów darowizny na wypadek śmierci problemy pojawiają się przede wszystkim w związku z: zasadniczą niemożnością jej odwołania, brakiem odpowiedzialności obdarowanych za długi spadkowe (z wyjątkiem zachowków), określeniem charakteru prawnego uprawnienia przysługującego obdarowanemu w okresie od zawarcia umowy darowizny do chwili śmierci darczyńcy.
2. Zapis windykacyjny występuje m.in. we Włoszech (art. 649 ust. 2 k.c.), we Francji (art. 1014 k.c.), w Belgii (art. 1014 k.c.), Luksemburgu, Hiszpanii (art. 882 k.c.), Portugalii (art. 2249 i nast. k.c.), Rumunii, Grecji (art. 1996 k.c.), na Węgrzech (§ 641 k.c.), w Japonii oraz w wielu państwach Ameryki Środkowej i Południowej.
Zaletą zapisu windykacyjnego jest jego prostota i zgodność z wolą testatora. Powoduje on nabycie przedmiotu zapisu przez zapisobiercę już w chwili śmierci testatora, bez konieczności podejmowania dodatkowych działań. Dopuszczalny obecnie zapis (art. 968 k.c.) dla wywołania skutków rzeczowych wymaga zawarcia umowy stanowiącej jego wykonanie. Takie rozwiązanie odbiega od powszechnego w naszym społeczeństwie przekonania, że zapis wywołuje skutki rzeczowe już w chwili śmierci spadkodawcy. Dlatego też zapis windykacyjny odpowiada także oczekiwaniom zapisobierców na szybkie uzyskanie przedmiotu zapisu.
3. Głównym celem Projektu jest wprowadzenie regulacji dopuszczającej stosowanie zapisu windykacyjnego. Dla jego realizacji konieczna jest nie tylko zmiana przepisów Kodeksu cywilnego, ale także innych ustaw.
Ponadto Projekt uelastycznia zapomnianą nieco instytucję wykonawcy testamentu. Poprzez jego powołanie spadkodawca także uzyskuje pośredni wpływ na losy swego majątku po śmierci. Według Projektu wykonawca testamentu wskazany przez spadkodawcę sprawować może w okresie następującym bezpośrednio po jego śmierci zarząd nie tylko całym majątkiem spadkowym, ale także jego zorganizowaną częścią lub nawet określonym składnikiem. Ma to istotne znaczenie szczególnie wtedy, gdy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne. Wówczas nawet przejściowy brak osoby uprawnionej do podejmowania czynności zarządu doprowadzić może do ich rozkładu lub utraty wartości. Dzięki powołaniu wykonawcy testamentu testator wskazuje osobę, która zarządzać będzie jego majątkiem nawet do działu spadku. Projekt przesądza także dopuszczalność ustanowienia więcej niż jednego wykonawcy testamentu, co obecnie nie jest powszechnie aprobowane.
Projekt uzupełnia także o §6 treść art. 932 k.c. regulującego dziedziczenie ustawowe małżonka, rodziców, rodzeństwa i zstępnych rodzeństwa spadkodawcy. Artykuł 932 k.c. nie przesądza bowiem wyraźnie, jak następuje dziedziczenie ustawowe w przypadku, gdy dochodzą do niego małżonek oraz jeden z rodziców spadkodawcy. Aby uniknąć wątpliwości związanych z dziedziczeniem ustawowym tych osób, art. 932 §6 k.c. wskazuje, że dziedziczą one po połowie spadku.
Zgodnie ze zgłaszanymi w literaturze postulatami Projekt zmienia również treść art. 985 k.c. poprzez wskazanie, iż wykonania polecenia mającego na względzie interes społeczny żądać może organ władzy publicznej.
4. Wprowadzenia do polskiego prawa spadkowego zapisu windykacyjnego nie należy wiązać z likwidacją istniejącej już postaci zapisu, który w Projekcie nazwany jest zapisem zwykłym (art. 968 §1 k.c.). Ustawodawca nie musi dokonać wyboru jednej tylko konstrukcji zapisu. Zapis windykacyjny może pojawić się obok zapisu zwykłego. Ze względu na to, iż zakres przedmiotowy zapisu zwykłego jest szerszy niż zapisu windykacyjnego, aby zmiana regulacji prawnej nie ograniczała swobody testatora należy równolegle dopuścić obie te postacie zapisu. Utrwalona praktyka oraz ugruntowana w polskim prawie tradycja zapisu o skutkach obligacyjnych skłaniają do wniosku, iż zapisowi zwykłemu należy nadać rolę wiodącą. Jego stosowanie stanowiłoby regułę. Wykorzystanie zapisu windykacyjnego wymagałoby wyraźnego oświadczenia testatora. Dla wywołania skutków rzeczowych zapisu testator powinien wyraźnie wskazać w testamencie, iż z chwilą jego śmierci przedmiot zapisu wchodzi do majątku zapisobiercy (przypada bezpośrednio zapisobiercy). Aby ograniczyć przypadki, w których wystąpią wątpliwości dotyczące takiego wskazania i jego wykładni Projekt dopuszcza posłużenie się zapisem windykacyjnym jedynie w testamentach sporzadzanych w formie aktu notarialnego (dodany art. 9811 §1 k.c.).
5. Podstawowe przepisy dotyczące zapisu windykacyjnego Projekt umiejscawia w Dziale III Tytułu III Księgi czwartej Kodeksu cywilnego. Według Projektu Dział III dzieli się na trzy rozdziały: Zapis zwykły, Zapis windykacyjny, Polecenie. Przepisy dotyczące zapisu zwykłego poza wspomnianym już art. 968 nie zostały zmienione.
6. Odrębna regulacja zapisu windykacyjnego w k.c. ogranicza się do kwestii odróżniających go od zapisu zwykłego. W pozostałym zakresie przepisy regulujące zapis zwykły odnoszą się także odpowiednio do zapisu windykacyjnego (art. 9816 k.c.). Ponadto do zapisu windykacyjnego stosuje się odpowiednio przepisy o powołaniu spadkobiercy, przyjęciu i odrzuceniu spadku, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności (art. 9815 k.c.). Oznacza to m.in., że zapis windykacyjny uczynić można na rzecz jednej lub kilku osób, stosuje się do niego przepisy o podstawieniu i przyroście, można go odrzucić, a brak oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu zapisu windykacyjnego w okresie 6 miesięcy od dowiedzenia się o nim powoduje, że zapis windykacyjny traktowany jest jako przyjęty. Ponadto osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny musi żyć (istnieć) w chwili otwarcia spadku i może zostać uznana za niegodną zapisu.
7. Szczegółowa regulacja zapisu windykacyjnego została zamieszczona w dodanych przez Projekt do Kodeksu cywilnego art. 9811 – 9814. Została tam zamieszczona definicja zapisu windykacyjnego (art. 9811 §1 k.c.). Polega on przeznaczeniu w testamencie oznaczonej osobie przedmiotu zapisu, który zapisobierca nabywa w chwili otwarcia spadku. Regulacja ta w powiązaniu z art. 922 §2 k.c. określa wpływ zapisu windykacyjnego na zawartość spadku przesądzając, iż przedmiot zapisu windykacyjnego jest wyłączony ze spadku. Jednakże, gdy osoba wskazana przez testatora nie chce (odrzuca zapis windykacyjny) lub nie może (np. nie dożyje otwarcia spadku lub okaże się niegodna zapisu) być zapisobiercą przedmiot zapisu windykacyjnego nie zostaje wyłączony ze spadku.
W art. 9811 §2 k.c. wskazano, iż przedmiotem zapisu windykacyjnego może być: rzecz oznaczona co do tożsamości, zbywalne prawo majątkowe, przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne, ustanowienie na rzecz zapisobiercy użytkowania lub służebności. Jest wyliczenie enumeratywne. Przedmiot zapisu w chwili otwarcia spadku powinien należeć do spadkodawcy, a gdy zapis polega na ustanowieniu użytkowania lub służebności przedmiot tego prawa powinien należeć do spadku (art. 9812 k.c.).
Ze względu na cele zapisu windykacyjnego niewskazane jest uzależnianie jego skuteczności od warunku lub terminu. Dlatego też Projekt na wzór art. 962 k.c. uznaje w takim przypadku zastrzeżenie warunku lub terminu za nieistniejące, chyba że bez takiego zastrzeżenia zapis windykacyjny nie zostałby uczyniony. Wówczas zapis windykacyjny jest nieważny, ale wywoływać może skutki warunkowego lub terminowego zapisu zwykłego (art. 9813 k.c.).
8. Rozdysponowanie przez testatora znaczną częścią swego majątku w drodze zapisów windykacyjnych i wyłączenie tych przedmiotów ze spadku ograniczałoby zakres odpowiedzialności za długi spadkowe spadkobierców przyjmujących spadek z dobrodziejstwem inwentarza, a tym samym pogarszało sytuację wierzycieli spadkowych. Dlatego też Projekt obciąża odpowiedzialnością za długi spadkowe także osoby otrzymujące przysporzenia w drodze zapisu windykacyjnego. Przepisy regulujące tę odpowiedzialność zamieszczono po przepisach statuujących odpowiedzialność spadkobierców za długi spadkowe (art. 10341 – 10343 k.c.). W Projekcie przyjęto, iż do działu spadku spadkobiercy i zapisobiercy odpowiadają solidarnie za długi spadkowe (art. 10341 §1 k.c.). Ewentualne rozliczenia (regresy) pomiędzy spadkobiercami i zapisobiercami powinny następować przy uwzględnieniu wartości otrzymanych przez nich przysporzeń (art. 10341 §2 k.c.). Po dziale spadku osoba, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny odpowiadałby za długi spadkowe proporcjonalnie do wartości otrzymanego przez niego przedmiotu zapisu (art. 10342 k.c.). Odpowiedzialność tej osoby za długi spadkowe ograniczona jest w Projekcie do wartości otrzymanego przez nią przedmiotu zapisu windykacyjnego według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (art. 10343 k.c.).
9. W związku z wprowadzeniem zapisu windykacyjnego modyfikacji wymaga także regulacja zachowku. W Projekcie przyjęto, iż przysporzenia dokonane przez testatora w drodze zapisów windykacyjnych należy traktować na równi z darowiznami. Dlatego też przy obliczaniu zachowku uwzględnia się także wartość zapisów windykacyjnych, na podobnych zasadach jak w przypadku darowizn (zmienione art. 993, 995, 996). Osoby, na których rzecz uczyniono zapis windykacyjny zostały obciążone odpowiedzialnością za zachowek względem osób do niego uprawnionych, z tym że ich odpowiedzialność wyprzedza odpowiedzialność osób obdarowanych za życia przez spadkodawcę (dodany art. 9991 i zmodyfikowane art. 1000 i 1007 §2 k.c.). Ponadto w przepisach o zachowku odnoszących się do zapisu wywołującego jedynie skutki obligacyjne należało wskazać, iż chodzi w nich jedynie o zapisy zwykłe (art. 993, 998, 1003 – 1006, 1007 §1 k.c.). Podobny zabieg przeprowadzono także w innych przepisach Kodeksu cywilnego, z których treści wynika, iż mowa w nich jedynie o zapisie zwykłym (art. 156, 510, 922 §3, 939, 967 §1, 988, 1033 k.c.). Przy okazji wykreślono także słowo „zawsze” z art. 1033 k.c., gdyz wskazana tam reguła doznaje jednak pewnych wyjątków.
Podobnie jak przy zachowku na równi z darowiznami potraktowano zapisy windykacyjne w przepisach regulujących dział spadku. W zmienionych art. 1039 – 1042 k.c. zapisy windykacyjne na tych samych zasadach co darowizny są uwzględniane przy obliczaniu sched spadkowych przypadających spadkobiercom, którzy otrzymali też przysporzenia w postaci zapisu windykacyjnego.
10. Oprócz powyżej przedstawionych zmian w Kodeksie cywilnym wprowadzenie do polskiego prawa instytucji zapisu windykacyjnego powoduje konieczność znowelizowania kilku dalszych ustaw.
Po pierwsze, dla potwierdzenia nabycia przez zapisobiercę przedmiotu zapisu windykacyjnego wskazane jest zamieszczanie informacji o zapisie windykacyjnym i jego przedmiocie zarówno w postanowieniu sądu o stwierdzeniu nabycia spadku, jak i w akcie poświadczenia dziedziczenia wystawianym przez notariusza. Dlatego też Projekt przewiduje uzupełnienie art. 677 o §2 i 3 k.p.c. oraz dodanie art. 679 §5 k.p.c., a także uzupełnienie art. 95b, 95c, 95e, 95f i 95l Prawa o notariacie, tak aby informacja o zapisie windykacyjnym, zapisobiercy i przedmiocie tego zapisu znalazła się w treści postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku (ewentualnie postanowieniu częściowym) lub akcie poświadczenia dziedziczenia.
Po drugie, Projekt zmieniając art. 7 w ust. 2 – 4 i dodając w nim ust. 3a wprowadza do ustawy o nabywaniu nieruchomości przez cudzoziemców regulację dotyczącą zapisu windykacyjnego nieruchomości, udziałów lub akcji na rzecz cudzoziemca. Ustawa ta zasadniczo stosowana jest do nabycia nieruchomości, udziałów lub akcji przez cudzoziemców, niezależnie od tego na jakiej podstawie nabycie to następuje. Jednakże przepisów tej ustawy nie stosuje się do nabycia nieruchomości, udziałów lub akcji w drodze dziedziczenia przez osoby uprawnione do dziedziczenia ustawowego (art. 7 ust. 2). Projekt zakłada rozszerzenie tego wyłączenia także na cudzoziemców będących spadkobiercami ustawowymi, dla których ustanowiono zapis windykacyjny. Natomiast inni cudzoziemcy powinni ubiegać się o zezwolenie na nabycie nieruchomości, udziałów lub akcji na podstawie zapisu windykacyjnego. Jeśli jednak cudzoziemiec nie uzyska stosownego zezwolenia przyjąć należy, iż przedmiot zapisu windykacyjnego wchodzi wówczas do spadku i podlega dziedziczeniu przez spadkobierców.
Po trzecie, w art. 123 Prawa upadłościowego i naprawczego należy doprecyzować, iż bezskuteczne wobec masy upadłości jest nie tylko odrzucenie spadku przez upadłego, ale także odrzucenie przez niego zapisu windykacyjnego.
Po czwarte, w ustawie o podatku od spadków i darowizn w art. 6 ust. 1 dodać należy pkt 1a wskazujący, iż obowiązek podatkowy przy nabyciu przedmiotu zapisu windykacyjnego powstaje z chwilą przyjęcia tego zapisu.
11. Jak już zasygnalizowano powyżej Projekt zawiera także propozycję wprowadzenia zmian regulacji odnoszących się do wykonawcy testamentu. Poprzez dodanie do Kodeksu cywilnego art. 9861 przesądzona zostanie dopuszczalność ustanowienia wykonawcy testamentu sprawującego zarząd nie tylko całym majątkiem spadkowym, a jedynie jego zorganizowaną częścią lub jego oznaczonym składnikiem. W art. 988 §1 k.c. wskazano także, iż zarząd ten trwać może najdłużej do czasu przeprowadzenia przez spadkobierców działu spadku. Dalsze zmiany w Kodeksie cywilnym są związane z wprowadzeniem art. 9861 k.c.
(zmienione art. 988 §2 i 989 k.c.). Ponadto w Projekcie dodaje się w art. 665 §1 k.p.c. zdanie 2, zgodnie z którym w zaświadczeniu wydawanym wykonawcy testamentu sąd spadku lub notariusz wskazują prawa i obowiązki wykonawcy testamentu, jeżeli zostały one określone przez spadkodawcę.
12. Dla uniknięcia wątpliwości związanych z interpretacją postanowień zamieszczonych w testamentach sporządzonych przed wejściem w życie projektowanej ustawy Projekt przyjmuje, iż ustawa znajdzie zastosowanie tylko do postanowień zawartych w testamentach sporządzonych po wejściu jej w życie.

II. UWAGI SZCZEGÓŁOWE

1. Art. 9811 §1 k.c., 9814 k.c.
W art. 9811 §1 k.c. w brzmieniu zaproponowanym w Projekcie zamieszczona została definicja zapisu windykacyjnego. Przepis ten wskazuje mechanizm przejścia przedmiotu zapisu na zapisobiercę. Przejście to następuje w chwili śmierci testatora (otwarcia spadku), bez konieczności podejmowania przez zapisobiercę dodatkowych czynności. Zapis windykacyjny polegać też może na ustanowieniu dla zapisobiercy ograniczonego prawa rzeczowego (użytkowania lub służebności) powstającego w chwili śmierci spadkodawcy. Nabycie przedmiotu zapisu przez zapisobierców odbywa się wedle podobnego mechanizmu jak przy dziedziczeniu (art. 922 §1, 924-925 k.c.). Następuje ono w chwili otwarcia spadku, niezależnie od wiedzy i woli zapisobierców. Nabycie w chwili otwarcia spadku przedmiotu zapisu windykacyjnego następowałoby także w przypadku rzeczy lub praw, dla których w przypadku umownego ich nabycia wymagane jest podjęcie dodatkowych czynności (np. wpisu do księgi wieczystej lub innego rejestru). Ich dokonanie podobnie jak przy dziedziczeniu nie wpływałoby na nabycie tych przedmiotów przez zapisobiercę.
Projekt opiera się na założeniu, iż zapis o skutkach obligacyjnych, nazwany dla odróżnienia od zapisu windykacyjnego zapisem zwykłym, stanowi regułę, a zapis o skutkach rzeczowych wyjątek. Dlatego też posłużenie się przez testatora zapisem windykacyjnym powinno wyraźnie wynikać z treści testamentu. W razie wątpliwości co do tego o jaki zapis chodziło testatorowi przyjmować należy skutki obligacyjne zapisu. Aby zminimalizować ryzyko występowania takich przypadków Projekt ogranicza dopuszczalność posługiwania się zapisem windykacyjnym tylko do testamentów sporządzanych w formie aktu notarialnego.
Zapis windykacyjny obejmować może jedynie przedmioty należące do testatora w chwili jego śmierci, dlatego też na tle proponowanych regulacji zapis windykacyjny obciążający np. zapisobierców lub osoby obdarowane przez zmarłego jest niedopuszczalny. Natomiast za dopuszczalne należy uznać obciążenie zapisem zwykłym lub poleceniem zapisobiercy uzyskującego korzyść w drodze zapisu windykacyjnego. Aby uniknąć wątpliwości co do dopuszczalności obciążania zapisem zwykłym osoby, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny Projekt wyraźnie to przesądza (art. 9814 k.c.).

2. Art. 9815 k.c., art. 123 Prawa upadłościowego i naprawczego
Zapisobierca zwykły nie musi składać oświadczenia o przyjęciu zapisu. Nie jest kwestionowana teza, iż może on zapis odrzucić. W obecnie obowiązującym art. 972 k.c. nakazującym odpowiednie stosowanie do zapisów zwykłych przepisów o powołaniu spadkobiercy, o zdolności do dziedziczenia i o niegodności brak jest odesłania do przepisów o przyjęciu i odrzuceniu spadku. Projekt w odniesieniu do zapisów windykacyjnych uzupełnia ten brak. W efekcie wprowadzenia regulacji zawartej w art. 9815 k.c., trzeba przyjąć, że termin do przyjęcia lub odrzucenia zapisu windykacyjnego wynosi 6 miesięcy od dowiedzenia się przez zapisobiercę o treści testamentu pozostawionego przez zmarłego. W przypadku odrzucenia zapisu windykacyjnego przedmiot tego zapisu staje się częścią spadku, a zapis windykacyjny należy traktować jako nieistniejący. Jeżeli odrzucenie zapisu nastąpiło z pokrzywdzeniem wierzycieli zapisobiercy stosować należy odpowiednio art. 1024 k.c. W przypadku gdy oświadczenie o odrzuceniu zapisu windykacyjnego składa upadły przyjąć należy bezskuteczność w stosunku do masy upadłości tego oświadczenia, jeżeli zostało ono złożone po ogłoszeniu upadłości. W art. 123 Prawa upadłościowego i naprawczego mowa jest obecnie jedynie o bezskuteczności oświadczenia o odrzuceniu spadku, dlatego zakres tej bezskuteczności rozszerzyć trzeba także na oświadczenia o odrzuceniu zapisu windykacyjnego.

3. Art. 9811 §2 k.c.; 9812 k.c.
Niewątpliwie przedmiotem zapisu windykacyjnego mogą być rzeczy oznaczone co do tożsamości oraz zbywalne prawa majątkowe (np. wierzytelności, udział w spółce z o.o., prawa z papierów wartościowych). W obu przypadkach ustalenie czy przedmiot zapisu należał do spadkodawcy w chwili jego śmierci nie powinno nastręczać trudności.
Uczynienie przedmiotem zapisu windykacyjnego należących do spadkodawcy rzeczy (praw) oznaczonych co do gatunku powodowałoby, że dopiero dokonanie ich konkretyzacji np. poprzez przeniesienie posiadania spowoduje skutek rozporządzający i nabycie rzeczy (praw) przez zapisobiercę. Pojawia się jednak pytanie o to, kto miałby tej konkretyzacji dokonywać. Jak się wydaje obowiązek konkretyzacji spoczywać powinien wówczas na spadkobiercach. W razie gdyby spadkobiercy nie wywiązali się z tego obowiązku zapisobierca powinien mieć możność dochodzenia konkretyzacji na drodze sądowej. Niejasny byłby jednak status zapisobiercy i przedmiotu zapisu w okresie od śmierci testatora do chwili dokonania konkretyzacji tego przedmiotu i nabycia jego własności przez zapisobiercę. Dlatego też lepszym rozwiązaniem jest wyłączenie dopuszczalności zapisu windykacyjnego w przypadku rzeczy (praw) oznaczonych co do gatunku i przyszłych, a także pieniędzy. W takim przypadku testator mógłby skorzystać jedynie z zapisu zwykłego.
Wyłączyć należy dopuszczalność ustanawiania zapisu windykacyjnego, którego przedmiotem byłoby wykonanie usługi lub dokonanie oznaczonej czynności faktycznej lub prawnej na korzyść zapisobiercy. W tych przypadkach wykonanie zapisu wymaga podjęcia dodatkowych czynności, co jest cechą charakterystyczną zapisu zwykłego. Dlatego też tego rodzaju zapisy powinny być zawsze traktowane jako zapisy zwykłe.
Względy praktyczne przemawiają za dopuszczalnością uczynienia przedmiotem zapisu windykacyjnego przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego. Często bowiem osoba je prowadząca chce wskazać konkretną osobę (swego następcę), która ma według niego predyspozycje do kontynuowania tej działalności, a nie chce jednocześnie ustanowić jej jedynym spadkobiercą. Poza tym posłużenie się zapisem windykacyjnym pozwala na szybkie przejęcie przez zapisobiercę zarządu przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym. Biorąc jednak pod uwagę, iż względem osób trzecich zapisobierca do czasu uzyskania postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku lub aktu poświadczenia dziedziczenia może nie dysponować wiarygodnym dla osób trzecich dokumentem potwierdzającym nabycie przedmiotu zapisu lepszym rozwiązaniem w rozważanym tu stanie faktycznym może być posłużenie się wykonawcą testamentu w zmodyfikowanej przez Projekt postaci.
Projekt dopuszcza także zapis windykacyjny polegający na ustanowieniu dla zapisobiercy użytkowania lub służebności na przedmiocie należącym do spadku. Prawo to powstawałoby dla zapisobiercy w chwili otwarcia spadku.
Omawiając zagadnienia dotyczące przedmiotu zapisu windykacyjnego należy także zwrócić uwagę, iż wprowadzenie zapisu windykacyjnego do polskiego prawa nie miałoby wpływu na treść i stosowanie art. 961 k.c. Niezależnie od tego czy testator w drodze zapisów zwykłych czy windykacyjnych albo i jednych i drugich przeznaczył oznaczonym osobom przedmioty majątkowe wyczerpujące prawie cały spadek, to osoby te powinny być traktowane jako spadkobiercy a nie zapisobiercy. W takim przypadku zapisy windykacyjne będą nieskuteczne.
Według Projektu zapis windykacyjny jest skuteczny jedynie wtedy gdy przedmiot zapisu należy do spadkodawcy w chwili otwarcia spadku. W przypadku gdy zapis windykacyjny polega na ustanowieniu dla zapisobiercy prawa użytkowania lub służebności, konieczne jest aby przedmiot na którym ustanawia się te prawa wchodził do spadku. Zapis windykacyjny jest bezskuteczny również w sytuacji, gdy spadkodawca w chwili otwarcia spadku zobowiązany jest do zbycia przedmiotu zapisu windykacyjnego lub składnika spadku, na którym ma powstać użytkowanie lub służebność. Rozwiązania te mają na celu uniknięcie sporów między osobą, na której rzecz uczyniono zapis windykacyjny a innymi osobami roszczącymi sobie prawa do przedmiotu zapisu.

4. Art. 9813 k.c.
Wątpliwości budzić może kwestia dopuszczalności ustanowienia zapisu windykacyjnego z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Jak wskazano powyżej celem zapisu windykacyjnego i jego zaletą jest szybkie przysporzenie zapisobiercy określonej korzyści majątkowej. Dopuszczenie zapisu windykacyjnego z zastrzeżeniem warunku lub terminu pozostaje w sprzeczności z tym celem. Ponadto w przypadku nieruchomości dodatkowo pojawiałby się problem związany z treścią art. 157 §1 k.c. Przepis ten zabrania przenoszenia własności nieruchomości z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Zakaz ten dotyczy także przenoszenia prawa użytkowania wieczystego (arg. z art. 237 k.c.). W związku z tym nie wydaje się zasadne dopuszczenie zapisu windykacyjnego z zastrzeżeniem warunku lub terminu. Jeżeli testator chce uzależnić nabycie określonej korzyści majątkowej przez zapisobiercę od warunku lub terminu posłużyć się może zapisem zwykłym.
Według Projektu zastrzeżenie warunku lub terminu uważane jest zasadniczo za nieistniejące. Jeżeli jednak warunek się ziścił lub termin nadszedł przed otwarciem spadku, to w Projekcie analogicznie do rozwiązania przyjętego w art. 962 k.c. przyjęto, iż zapis jest skuteczny. Niezasadne byłoby bowiem uznanie w tych samych okolicznościach skuteczności powołania spadkobiercy, a nieskuteczności ustanowienia zapisobiercy. Jeżeli jednak z treści testamentu lub okoliczności wynika, że bez zastrzeżenia warunku lub terminu zapis windykacyjny nie zostałby uczyniony to jest on nieważny. Jednakże w takim przypadku dopuszczalna jest konwersja na zapis zwykły uczyniony pod warunkiem lub z zastrzeżeniem terminu, chyba że sprzeciwia się temu treść testamentu lub okoliczności związane z jego sporządzeniem.

5. Art. 9816 k.c.
W artykule 9816 k.c. zawarty jest nakaz odpowiedniego stosowania do zapisu windykacyjnego przepisów o zapisie zwykłym w zakresie nieuregulowanym przepisami dotyczącymi zapisu windykacyjnego. Nie można bowiem wykluczyć pojawienia się takiej potrzeby. Trudno przewidzieć wszystkie konsekwencje związane z wprowadzeniem do polskiego prawa zapisu windykacyjnego. Dlatego też zamieszczenie takiego przepisu w Kodeksie cywilnym wydaje się wskazane. Ponadto należy zauważyć, iż po wejściu w życie projektowanej ustawy przepisy w których mowa jest o zapisie testamentowym, bez bliższego wskazania o jaki rodzaj zapisu chodzi, trzeba będzie stosować do obu jego postaci, mimo że w czasie wprowadzania ich do naszego prawa zapis windykacyjny nie był jeszcze dopuszczalny.

6. Art. 993, 996, 9991, 1000 §1,1007, 1039 – 1042 k.c.
Wprowadzone przez Projekt zmiany w przepisach regulujących zachowek i zaliczanie darowizn na poczet sched spadkowych opierają się na założeniu, iż zapis windykacyjny jako bezpłatne przysporzenie powinien być traktowany jak darowizny dokonane za życia przez spadkodawcę. W obu przypadkach mamy do czynienia z działaniami spadkodawcy uszczuplającymi zawartość jego spadku.
W związku z tym zgodnie z projektowaną treścią art. 993 przy obliczaniu zachowku do wartości spadku oprócz wartości darowizn dolicza się wartość zapisów windykacyjnych. W konsekwencji wedle Projektu (zmieniony art. 996 k.c.) zapis windykacyjny dokonany przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zaliczany jest na należny mu zachowek, a jeżeli uprawniony do zachowku nie może otrzymać od spadkobiercy należnego mu zachowku, może on żądać od osoby, która otrzymała od spadkodawcy zapis windykacyjny doliczony do spadku, sumy pieniężnej potrzebnej do uzupełnienia zachowku. Odpowiedzialność zapisobiercy za zachowek jest jednak ograniczona do wzbogacenia będącego skutkiem zapisu windykacyjnego (art. 9991 §1 k.c.), a jeżeli zapisobierca sam jest uprawniony do zachowku, ponosi on odpowiedzialność względem innych uprawnionych do zachowku tylko do wysokości nadwyżki przekraczającej jego własny zachowek (art. 9991 §2 k.c.). Zapisobierca może też zwolnić się od obowiązku zapłaty sumy potrzebnej do uzupełnienia zachowku przez wydanie przedmiotu zapisu (art. 9991 §3 k.c.).
Treść art. 9991 §1-3 k.c. wzorowana jest na treści art. 1000 k.c. dotyczącego odpowiedzialności za zachowek osób obdarowanych za życia przez spadkodawcę. Wprowadzenie odpowiedzialności za zachowek osób otrzymujących zapisy windykacyjne powoduje konieczność ustalenia kolejności, w jakiej będą one odpowiadać za zachowki wspólnie ze spadkobiercami i osobami obdarowanymi przez spadkodawcę oraz sposobu rozliczeń między nimi w przypadku, gdy jedna z nich zapłaci sumę pieniężną potrzebną do uzupełnienia zachowku. W Projekcie przyjęto, że odpowiedzialność zapisobierców wyprzedza odpowiedzialność za zachowek osób obdarowanych. Zgodne jest to z występującą obecnie regulacją, iż w razie niemożności otrzymania zachowku od spadkobierców odpowiedzialność ta obciąża w pierwszej kolejności osobę najpóźniej obdarowaną przez spadkodawcę (art. 1001 k.c.). Osoby otrzymujące zapisy windykacyjne uzyskują później korzyść niż osoby obdarowane za życia przez spadkodawcę, dlatego też odpowiedzialność obdarowanych za zachowek występować powinna dopiero wówczas, gdy nie można jej wyegzekwować od spadkobierców i zapisobierców (zmieniony przez Projekt art. 1000 §1 k.c.). Projekt zakłada, iż zapisobiercy odpowiadają solidarnie za zachowek, a rozliczenia między nimi odbywają się proporcjonalnie do wartości otrzymanych zapisów (art. 9991 §4 k.c.). Solidarna odpowiedzialność najlepiej zabezpiecza interesy osób uprawnionych do zachowku.
Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanego od spadkodawcy zapisu windykacyjnego przedawniają się z upływem lat pięciu od otwarcia spadku (zmieniony art. 1007 §2 k.c.). Występujący dotychczas trzyletni termin przedawnienia jest zbyt krótki do skutecznego dochodzenia roszczeń z tytułu zachowku. Jest to szczególnie widoczne w porównaniu z terminem przedawnienia roszczeń z tytułu zapisu zwykłego, który wynosi 5 lat (art. 981 k.c.). Aby zrównać te terminy wydłużono terminy przedawnienia z art. 1007 k.c.
Artykuły 1039 – 1042 k.c. regulują obecnie tzw. zaliczanie darowizn na poczet sched spadkowych. Projektowane zmiany mają na celu uwzględnianie przy obliczaniu sched spadkowych wartości zapisów windykacyjnych uczynionych na rzecz spadkobierców. Ich uwzględnianie i zaliczanie przy obliczaniu sched spadkowych odbywać się będzie według Projektu na tych samych zasadach, jak w przypadku darowizn.

7. Art. 10341 – 10343 k.c.
Określenie zasad odpowiedzialności zapisobiercy za długi spadkowe jest najtrudniejszym zadaniem przy konstruowaniu przepisów dotyczących zapisu windykacyjnego. Ze względu na obecny stan prawny nie wydaje się zasadne wprowadzenie najprostszego rozwiązania tzn. wyłączenia odpowiedzialności zapisobiercy za długi spadkowe, choć takie właśnie rozwiązanie najczęściej przyjmowane jest w państwach, w których zapis windykacyjny jest dopuszczalny. Poza tym zwolnienie zapisobiercy od tej odpowiedzialności byłoby zbyt wielką pokusą dla uwolnienia majątku należącego do zmarłego od egzekucji prowadzonej przez wierzycieli spadkowych. Z uwagi na ochronę wierzycieli spadkowych można by wprowadzić ograniczenia co do zakresu przedmiotowego zapisów windykacyjnych np. tylko do oznaczonej części wartości majątku spadkodawcy albo do różnicy wartości aktywów i pasywów. Jednak tego rodzaju ograniczenia wymagałaby uprzedniej wyceny majątku spadkowego. Poza tym jego wartość jest zmienna. Mogłoby się zatem okazać, iż zapisy skuteczne w chwili ich dokonywania będą nieskuteczne w chwili śmierci testatora. Dlatego też w celu ochrony wierzycieli spadkowych przyjąć należy jednak zasadę, iż zapisobiercy uzyskujący korzyść na podstawie zapisu windykacyjnego ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe.
Ustalając zasady odpowiedzialności zapisobiercy za długi spadkowe trzeba oprzeć się na dwóch podstawowych założeniach. Po pierwsze, iż dopuszczalne jest zarówno ustanawianie zapisu ze skutkami obligacyjnymi, jak i zapisu o skutkach rzeczowych, a zasady odpowiedzialności zapisobierców zwykłych pozostają bez zmian. Po drugie, wprowadzenie zapisu windykacyjnego w jak najmniejszym stopniu powinno zmieniać ochronę wierzycieli spadkowych w stosunku do aktualnego stanu prawnego. W przeciwnym razie operacja wprowadzenia zapisu windykacyjnego do naszego prawa spadkowego odbyłaby się kosztem wierzycieli spadkowych. Takie rozwiązanie nie zasługuje na aprobatę. Nie można bowiem zwiększać zakresu swobody testowania kosztem zmniejszenia ochrony osób, które są wierzycielami spadkowymi.
Rozwiązaniem, które uwzględnia zarówno interesy wierzycieli spadkowych, jak i zapisobiercy jest obciążenie tego ostatniego odpowiedzialnością za długi spadkowe do wartości przedmiotu zapisu windykacyjnego. Odpowiedzialność tę zapisobierca ponosiłby solidarnie ze spadkobiercami. Do chwili upływu terminu do odrzucenia zapisu ograniczałaby się ona do przedmiotu zapisu. Później zapisobierca odpowiadałby całym swoim majątkiem. Dzięki takiej regulacji odpowiedzialności zapisobiercy za długi spadkowe byłaby ona zbliżona do odpowiedzialności spadkobiercy przyjmującego spadek z dobrodziejstwem inwentarza. Zatem rozrządzenie przedmiotami, które weszłyby do spadku gdyby zapis windykacyjny nie został ustanowiony, nie pogarsza pozycji wierzycieli spadkowych.
W oparciu o powyższe założenia Projekt w art. 10341 – 10343 reguluje odpowiedzialność zapisobierców za długi spadkowe. Ich odpowiedzialność ograniczona jest do wartości przedmiotu zapisu ustalanej według stanu i cen z chwili otwarcia spadku (art. 10343 k.c.).
Do chwili działu spadku osoby, na których rzecz uczyniono zapis windykacyjny i spadkobiercy odpowiadają solidarnie za długi spadkowe (art. 10341 §1 k.c.). Regresy między nimi następować powinny z uwzględnieniem wartości otrzymanych przez nich przysporzeń, czyli zapisów windykacyjnych i udziałów w spadku (art. 10341 §2 k.c.).
Od chwili działu spadku odpowiedzialność solidarna ustępuje miejsca odpowiedzialności pro rata parte. Części przypadające na spadkobierców i zapisobierców także należy ustalać proporcjonalnie do otrzymanych przez nich przysporzeń (art. 10342 k.c.).
Z kwestią odpowiedzialności za długi spadkowe wiąże się wpływ zapisów windykacyjnych na skład masy upadłości, jeśli stanowiłby ją spadek po zmarłym przedsiębiorcy. Zgodnie z art. 422 Prawa upadłościowego i naprawczego, jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości złożono po śmierci przedsiębiorcy, to zapisy dokonane przez niego są bezskuteczne. Obecnie przepis ten dotyczy zapisów zwykłych. Nie jest jednoznaczne czy po wprowadzeniu w życie projektowanej ustawy powinien także odnosić się do zapisów windykacyjnych.
Z jednej strony stwierdzić można, iż skoro ustawodawca uznał za bezskuteczny zapis ze skutkami obligacyjnymi i to niezależnie od tego czy został on wykonany, to również zapis windykacyjny objęty być powinien sankcją bezskuteczności względem masy upadłości. Ponadto ubezskutecznienie zapisów ma na celu ochronę wierzycieli masy upadłości. Z drugiej jednak strony, jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony po śmierc

Źródło informacji: http://www.kprm.gov.pl.

Zapis windykacyjny i darowizna na wypadek śmierci - projekt

Aktualności:

Nowelizacje i orzeczenia:

Visum Lex