Przesłanki orzeczenia rozwodu
Pod pojęciem rozwodu rozumie się formalne rozwiązanie istniejącego związku małżeńskiego, rozerwanie węzła małżeńskiego, którym związani są małżonkowie. Węzeł ten może przestać istnieć wyłącznie na skutek orzeczenia Sądu, wydanego po przeprowadzonym pomiędzy stronami postępowaniu cywilnym.
Sąd podejmuje decyzję w przedmiocie orzeczenia rozwodu, jeżeli na podstawie przytoczonych w sprawie dowodów, ustalone zostanie, że małżonkowie utracili zupełnie i trwale łączącą ich więź emocjonalną (duchową), fizyczną ( cielesną ) oraz gospodarczą.
Co znaczy trwały rozkład pożycia? Mianowicie, chodzi tu o taką sytuację, gdy miedzy stronami zanikły łączące ich poprzednio relacje, nierzadko zastąpione wrogim czy choćby niechętnym nastawieniem małżonków do siebie.
Co znaczy zupełny rozkład pożycia? „ Do uznania, ze rozkład jest trwały, nie jest konieczne stwierdzenie, ze powrót małżonków do pożycia jest bezwzględnie wyłączony. Wystarcza oparta na doświadczeniu życiowym ocena, że w okolicznościach sprawy powrót małżonków do wspólnego pożycia nie nastąpi”.( wytyczne Sądu Najwyższego z 1955 roku)
Wymienione powyżej przesłanki mają charakter bezwzględny, albowiem bez zaistnienia którejkolwiek z nich, strony nie będą mogły liczyć na rozwiązanie ich małżeństwa przez rozwód.
Niedopuszczalność rozwodu:
W pewnych sytuacjach, pomimo zupełnego i trwałego rozpadu małżeństwa, Sąd nie orzeknie rozwodu jeżeli:
- wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci. Na równi z małoletnimi dziećmi stron należy traktować dzieci przysposobione przez oboje małżonków czy też dziecko jednego z małżonków przysposobione następnie przez drugiego małżonka. Niniejszy zakaz ma charakter bezwzględny i niedopuszczalne są od niego jakiekolwiek wyjątki.
- byłoby to sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, czyli np. wyrządziłoby rażącą krzywdę małżonkowi sprzeciwiającemu się rozwodowi czy też naruszałoby poważne względy społeczno – wychowawcze zapobiegające sankcjonowaniu nagannych zachowań małżonka wnioskującego o orzeczenie rozwodu.
- rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny, chyba że:
Ø drugi z małżonków wyrazi zgodę na rozwód; małżonek może jednak cofnąć swą zgodę, przez co nie będzie ona stanowić podstawy do wydania wyroku
Ø jego odmowa w danych okolicznościach jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego
Ø winę rozkładu ponosi także małżonek sprzeciwiający się rozwodowi
Ø rozkład pożycia nastąpił w wyniku zawinionego postępowania małżonka żądającego rozwodu, jak i przyczyn obiektywnych, np. ciężkiej choroby psychicznej
Proces rozwodowy
Pozew o orzeczenie rozwiązania małżeństwa przez rozwód należy złożyć do Wydziału Cywilnego Sądu Okręgowego, w okręgu którego małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze stale przebywa. w braku takiej podstawy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej, a gdy i tej podstawy nie ma – sąd miejsca zamieszkania powoda.
Pozew złożony w sprawie o rozwód jest typowym pismem procesowym, dlatego winien wskazywać:
1. sąd, do którego pozew jest kierowany
2. imię oraz nazwisko stron
3. oznaczenie pozwu
4. żądania strony :
w przedmiocie orzekania lub bez orzekania o winie
w przedmiocie władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi
w przedmiocie alimentów między małżonkami
w przedmiocie alimentów dla wspólnych małoletnich dzieci
w przedmiocie ustalenia korzystania ze wspólnego mieszkania
w przedmiocie eksmisji drugiego małżonka ze wspólnego mieszkania
w przedmiocie o podziale majątku wspólnego,
5. dowody na poparcie przytoczonych okoliczności ( dowód z przesłuchania stron, dowód z przesłuchania świadków, dowód z dokumentów)
6. podpis strony
7. wymienienie załączników (m.in. skrócony odpis aktu małżeństwa, skrócone odpisy aktu urodzenia stron, skrócone odpisu aktu urodzenia małoletnich dzieci)
Sprawa rozwodowa należy do kategorii spraw, których przedmiotem jest tzw. dochodzenie stanu cywilnego. Konstrukcja ta znajduje swoje odzwierciedlenie w art. 56.1 kc oraz zasadach ogólnych prawa cywilnego. Mianowicie chodzi o to, iż każdy z małżonków (nikt inny) może żądać, aby sąd rozwiązał jego małżeństwo przez rozwód, a pozwanym może być wyłącznie drugi małżonek.
Ustawodawca chcąc zapobiec zwiększaniu się skali orzekanych rozwodów oraz pochopnego ich orzekania, wprowadził dwie ważne instytucje:
- posiedzenie pojednawcze - przed każdym wyznaczeniem rozprawy przewodniczący wzywa małżonków do osobistego stawiennictwa celem nakłonienia ich do pojednania
- zawszenie postępowania – ma ono miejsce w dwóch sytuacjach; po pierwsze gdy powód bez usprawiedliwienia nie stawi się na pierwsze posiedzenie sądowe, po drugie gdy sąd nabierze przekonania, że istnieją widoki na utrzymania pożycia małżeńskiego
Sprawę rozwodową Sąd rozpoznaje na rozprawie, podczas której obowiązkowe jest zawsze przesłuchanie stron, natomiast inne dowody przeprowadzane są na ich wniosek. Istotne jest, iż małoletni, którzy nie ukończyli lat 13- tu, nie mogą zeznawać w charakterze świadków, a jeżeli są to dzieci małżonków– gdy nie ukończyli lat 17 – tu.
Opłaty
W postępowaniu rozwodowym należy liczyć się z następującymi opłatami:
600 zł – opłata od pozwu
5% rocznej wartości alimentów – opłata ponoszona w przypadku zasądzenia w wyroku rozwodowym alimentów na rzecz małżonka
100 zł – opłata ponoszona w przypadku sądowego podziału mieszkania do korzystania
200 zł – opata ponoszona w przypadku sądowego orzeczenie eksmisji jednego z małżonków
1000 zł – opłata ponoszona w przypadku sądowego podziału majątku wspólnego
Wyrok rozwodowy:
Elementy wyroku rozwodowego:
1. Orzeczenie w przedmiocie rozwiązania związku małżeńskiego, będące najistotniejszym elementem wyroku; pozostałe kwestie są od niego uzależnione.
Datą ustania małżeństwa jest zawsze data uprawomocnienia się ww. orzeczenia.
2. Orzeczenie o winie. Sąd może orzec, iż:
jeden z małżonków jest winny
oboje małżonkowie są winni
żaden z małżonków nie ponosi winy
Rozstrzygnięcie w niniejszej kwestii jest elementem obligatoryjnym wyroku rozwodowego. Istnieje jednak możliwość, aby Sąd odstąpił od rozstrzygania o winie, a mianowicie, gdy małżonkowie złożą zgodny wniosek o orzeczenie rozwodu bez rozstrzygania o niej. Wniosek ten jest wiążący dla Sądu; wówczas w wyroku rozwodowym nie może zostać ujęta jakakolwiek wzmianka o winie. Ponadto, Sąd winien pouczyć strony o konsekwencjach orzeczenia zgodnego ze złożonym przez nich żądaniem. Jeżeli bowiem kwestia winy nie zostanie uregulowana z tej przyczyny, że strony zgodnie o to wnosiły, nastąpią takie skutku, jak gdyby żadna ze stron nie ponosiła winy.
Ponadto, orzeczenie winy ma znaczenie nie tylko moralne, ale odgrywa znaczącą rolę przy rozstrzyganiu o obowiązku alimentacyjnego pomiędzy małżonkami oraz o ich wspólnym mieszkaniu. Może mieć także znacznie w kwestii ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym małżonków.
Rozstrzygniecie co do winy w wyroku rozwodowym ma charakter ostateczny, tzn. późniejsze dochodzenie orzekania o winie czy jej braku w innym postępowaniu jest niemożliwe.
Kwestia integralności wyroku rozwodowego
Wyrok rozwodowy stanowi szczególną formę ingerencji w szeroko pojęte sprawy rodzinne. Z uwagi na to, jego poszczególne elementy są ściśle od siebie uzależnione, stanowią niejako nierozerwalną całość. Przykładowo - zaskarżenie orzeczenia tylko co do winy małżonka w rozpadzie pożycia stanowić będzie zaskarżenie wyroku co do całości rozstrzygnięcia.
Jednakże z uwagi na celowość postępowania rozwodowego, przepisy prawa przewidują od powyżej zasady pewne wyjątki, a mianowicie: skuteczne zaskarżenie rozstrzygnięcia w części dotyczącej alimentów zasądzonych jednemu małżonkowi / rozstrzygającej o sposobie korzystania ze wspólnego mieszkania / o mieszkaniu małżonków, np. w kwestii sposobu korzystanie z niego, powoduje zaskarżenia orzeczenia rozwodowego tylko w tej części, nie zaś w całości.
Orzeczenie władzy rodzicielskiej
Rozstrzygniecie w kwestii władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem następuje w wyroku orzekającym rozwód z urzędu.
W praktyce najczęściej Sąd powierza wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców (wykonywanie jej w pełnym zakresie) ograniczając tym samym władzę rodzicielską drugiego (wykonywanie jej w zakresie ściśle oznaczonym). Dzieje się tak dlatego, iż zwykle małżonkowie po rozwodzie nie mieszkają już razem i w związku z tym co do zasady nie jest możliwe, aby każdy z nich mógł w pełnym zakresie wykonywać władzę rodzicielską.
Na wniosek stron Sąd w wyroku rozwodowym określa miejsce i czas, w których ograniczony we władzę rodzicielska małżonek uprawniony będzie do widywania się z dziećmi. Należy tu jednak zaznaczyć, iż przyznanie mu określonego zakresu uprawnień w zakresie władzy rodzicielskiej odnosi się wyłącznie do pieczy nad dzieckiem, z wyłączeniem zarządu majątkiem małoletniego. Decydowanie w kwestii owego majątku jest uprawnieniem przysługującym tylko temu z rodziców, któremu Sąd przyznał pełną władzę rodzicielską nad dzieckiem.
Z uwagi na szczególne okoliczności oraz na szansę zapewnienia właściwego wykonywania władzy rodzicielskiej przez oboje rodziców oraz ich wzajemne poprawne stosunki Sąd może pozostawić każdemu z małżonków pełną władzę rodzicielską.
Orzekając w ww. kwestii Sąd rozwodowy występuje w roli Sądu opiekuńczego, jednakże w razie późniejszej zmiany okoliczności, które były podstawą orzeczenia w przedmiocie władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym, Sądem wyłącznie uprawnionym do zmiany orzeczenie co do władzy rodzicielskiej, będzie Sąd opiekuńczy.
Pamiętać również należy, iż uregulowanie kwestii władzy rodzicielskiej nie może nastąpić w drodze ugody zawieranej przez obojga rodziców.
Orzeczenie o obowiązku alimentacyjnym względem dzieci
Zgodnie z Kodeksem Rodzinnym i Opiekuńczym Sąd orzekający rozwód z urzędu postanawia, w jakiej wysokości każdy z małżonków zobowiązany jest do ponoszenia kosztów związanych z utrzymaniem i wychowaniem wspólnego dziecka.
W praktyce przybiera to najczęściej formę zasadzenia od jednego z małżonków comiesięcznych alimentów na rzecz dziecka. Jednocześnie na drugiego małżonka, któremu powierzono władzę rodzicielską, Sąd nakłada obowiązek ponoszenie pozostałych kosztów utrzymania dziecka oraz dokładani starań do jego właściwego wychowania.
Z uwagi na to, że orzeczenie o obowiązku alimentacyjnym względem dzieci ma charakter obowiązkowy, Sąd nie może od niego odstąpić, chociażby jeden z małżonków wnioskował o powierzenia mu opieki nad dzieckiem wyłącznie na „jego koszt”.